آثار باستانی و تاریخی شهر نجف آباد

منطقة نجف آباد دارای آثار بسیار زیاد باستانی، تاریخی وفرهنگی است که عمدة آنها از بین رفته و برخی از آنچه باقیمانده جاذبه های زیبای گردشگری شده اند که مهمترین آنها عبارتند از :
1- فنجان نماها یا یانه های کوهی، گودی ها و حفراتی به عمق و ابعاد مختلف هستند که در داخل سنگ ها توسط بشر در عصر پارینه سنگی ایجاد شده اند و گذشتگان ما از آنها برای کوبیدن ساقه گیاهان و ریشه های درختان و گرفتن شیره و عصارة آنها ، جهت نمایی محل ها ، گاهشماری و ایام و برگزاری آئین ها استفاده می نمودند. از این آثار که اولین نشانة زندگی انسان به حساب می آید در کوههای شمالی خصوصاً گذرکلی به وفور یافت شده است.
2- سنگ نگاره ها یا هنرهای صخره ای، قدیمی جلوه های هنری جامعه انسانی به شمار می آیند. صخره های منقوش بصورت بومهای سنگی در داخل غارها و یا دشتهایی که زیستگاه انسان در عصر پارینه سنگی بوده اند ، توسط دستان هنرمندی نقاشی شده اند که قلمی بجز سنگ و کاغذی جز بوم سنگی نداشته اند و بعدها با کشف فلز ، با تیزی ابزار فلزی بر روی سنگ ها ، نقاشیها ، علائم ، نمادها و نشانه هایی را برای ما به یادگار گذاشته اند .ماهی ، بزکوهی ، حیوانات وحشی مثل ببر ، پلنگ و انسان ، کمان و شکار ، نمادهای قدرت و ... نمونه های ترسیم شده سنگ نگاره ها برروی بومهای سنگی در منطقه می باشد.از این بومهای زیبای سنگی در اغلب مناطق ایران وجود دارند. ایران بیشترین سنگ نگاره ها از انواع گوناگون و حتی منحصر بفرد آنها را داراست که از نظر قدمت و هنر بکاررفته از بی نظیرترین و قدیمی ترین نمونه های موجود در جهان می باشند و کوههای اطراف نجف آباد نیز در خود بسیاری از انواع آنها را که متعلق به هزاران هزار سال پیش (بعضاً نزدیک به 17 هزار سال قبل از میلاد) است ، جای داده است.
3- کوه لیزونک یا لیزی سنگی یکی دیگر از آثار بجا مانده از نیاکان ما ایرانیان است . جائیکه بر دامنة کوهی در شمال و نزدیک پارک کوهستان ، بطول بیش از 10 متر و عرض 2 متر ، می توان از سرسرة سنگی به پائین لیز خورد . از این لیزی سنگی ها در تیران ، تیمره و اطراف بجنورد یافت می شود. از این لیزی سنگی ها برای برگزاری آئین های باستانی بهمراه تفریح در گذشته استفاده می شده است. کوه لیزونک نجف آباد در انتهای پائین خود به سان دیگر لیزی ها ، فنجان نمای کوچکی دارد که در آن ریشة گیاه هوم را می ریختند و اعتقاد داشتند که برخورد بدن با این عصارة گیاه مقدس ، باعث باروری و زایش می گردد.
4- پل سنگی جلال آباد از پلهای سنگی بسیار زیبا و قدیمی با ساختار فنی است که بدلیل ساخته شدن از قطعات بزرگ سنگ با ملات خاص قدیم بر روی رودخانة مرغاب و کنار قلعة مخروبه جهان آباد ، توجه هر بیننده ای را به خود جلب می کند. این پل باعث ارتباط شمال منطقه به جنوب و راههای عبوری به سمت شهرکرد و شهرضا می شده است. گرد غربت بر روی این پل نشسته ولی خاطرات سازندگان پرتلاش و با هوشش را قطعاً در ذهن دارد.
5- هفت برج خارون با نام ارگ شیخ بهایی توسط شورای اسلامی شهر و شهرداری ، خریداری و مرمت شد در کنار قناتی بسیار قدیمی و حداقل با قدمتی بیش از 500 سال بنام خارون (خواهران) در محلة بهارستان و جنوب شهر قرار گرفته است. هفت برج این بنا، به نشانة عدد هفت و تقدس آن در قدیم ایران زمین است که از برجهای کبوتری آن ، با توجه به زندگی کبوتران در آنها کود کبوتری برای استفاده در زمینهای کشاورزی به جهت افزایش محصولات استحصال می شده است . این بنای مربعی شکل به ابعاد cm 58 × 580 و مساحت m 3364 می باشد و دیوارهای کاه گلی قطور آن به ارتفاع 5 متری ، 7 برج 14 متری را بهم دیگر متصل کرده و در جنوب آن ورودی به شکل هشتی وجود دارد. آلاچیق و آبنمای افزوده شده به این مجموعه ، زیبائی خاصی به این بنا داده است.
6- عصارخانه اخلاقی (آقا) واقع در مرکز بازار شهر اززمان صفویه به یادگار مانده است . این عصارخانه که اکنون از آن بهره برداری نمی شود بی تردید زیباترین عصارخانه در ایران وجهان می باشد. وجود سنگ آسیابی که بر روی آن سورة مبارکه القلم (با خط استاد محمد حسن الامانی بتاریخ 1094 هجری قمری ) حکاکی شده یکی از جذاب ترین قسمتهای عصارخانه در کنار تیرهای چوبی اهرمی جهت گرفتن روغن از دانه های روغنی مثل بزرک ، کیکج (کلزا) می باشد. روغن بدست آمده در عصارخانه ها ، برای روشن کردن چراغهای قدیمی استفاده می شده است و در حال حاضر برای تقویت زمینهای کشاورزی و نیز رنگرزی و محافظ چوبهای کشتی و کندوهای عسل استفاده می شود.در قدیم ، نجف آباد دارای تعداد زیادی عصارخانه بوده ولی کم کم به آمدن روغن های صنعتی از عظمت این کارخانه های روغن گیری کاسته شد و فقط عصارخانه های آیتی واقع در خیابان امام نبش خیابان 22 بهمن و عصارخانه زمانیان واقع در خیابان امام نرسیده به میدان امام گاه گاهی بصورت موقت اقدام به عصاره گیری یا عصاری می کنند. عصارخانه یمانی واقع در ابتدای خیابان فردوسی همینک عصاره گیری را توسط اهرمهای سیمانی (نه چوبی ) به مانند روش عصارخانه ها انجام می دهد. عصارخانه محبعلی واقع در فلکه معلم ویلاشهر ( ابتدای ورودی شهر) و یک عصارخانه مخروبه دیگر جنب عصارخانه زمانیان از دیگر عصارخانه های شهر بوده که در قدیم ، شهر و خانه ها در شب از روغن گرفته شده توسط آنها ، روشن می شده است.
7- قلعه ابراهیم خان نهضت آباد با مساحت بیش از سه هزار متر مربع واقع در 10 کیلومتری غرب شهر با وجود خانه های بسیار قدیمی با کوچه هائی مسقف با عرض 5/1 متر ، داخل آن و نیز دو پل سنگی باستانی بر روی رودخانه مرغاب بهمراه حمام و مسجدی کوچک در بیرون از قلعه ، مجموعه ای را تشکیل داده اند که یادآور ارگ های تاریخی در این منطقه هستند. ارگها و قلعه هایی که در بیرون آنها مردم به کشاورزی و زراعت پرداخته و شبها در خانه های خود با امنیت کامل به سر می بردند.
8- کاروانسرای حاج حیدر ، از جمله کاروانسراهای قبل از قاجاریه است. این کاروانسراها که در نجف آباد قدیم به حدود بیست عدد می رسید ، باراندازی جهت استراحت کاروانیان و چهار پایان آنها بود در حالیکه تجاربه خرید و فروش و تجارت می پرداختند . این کاروانسرا در مرکز بازار شهر قرار دارد که قسمتهایی ازآن به همت میراث فرهنگی ، مرمت شده است.
9- برجهای دوقلو صفا (آق غلامعلی) از نمونه های بی نظیر برجهای کبوتری محسوب می شوند چراکه برجهای آن به جای دایره ، به شکل مستطیل بوده و از آنها نیز جهت نگهداری کبوتران و نیز برداشت کود کبوتری استفاده می شده است. این برجها در خیابان دکتر شریعتی ابتدای خیابان صفا قراردارند.
10- گدار آهنی یکی از گذرها و راههایی بوده که در قدیم دشت نجف آباد را به دشت های پشت کوههای شمال شهر متصل می کرده است. این گدار که از غرب کوه نوکی عبور کرده و با یک مسیر زیکزاکی و مارپیچ به خوبی شیب و ارتفاع کوه را طی می کند.طول این گدار نزدیک هزار متر و عرض آن متفاوت ،از 5/1 تا 4 متر می رسد. سنگ های بسیار بزرگ بکار رفته در این گدار ( که با جنس کوههای اطراف فرق می کند و تعداد زیادی از آنها در مکانهای با عرض کم گدار جدا شده و به پائین کوه ریخته اند) و نیز دانش بکار رفته در آن به حدی است که برخی از کارشناسان قدمت زیادی بر آن قائل هستند. علت نامیدن آهن بر روی این گدار را می توان به وجود معادن نه چندان بزرگ و قدیمی آهن در پشت کوههای شمال شهر نسبت داد که در آن ها سرباره های فراوان آهن یافت می شوند.
11- پنک خانه ها مکانهایی بوده که در آن تقسیم آب توسط فردی بنام میراب صورت می گرفته است. پنگ به کاسه ای فلزی گفته می شد که کف آن سوراخ کوچکی قرار داشته و وقتی بر روی آب داخل کاسة بزرگتری شناور می شده و آب آرام آرام داخل پنگ می آمد و وقتی کاملاً پر می شد با صدائی که ایجاد می کرد و تعداد دفعات صدای ایجاد شده ، میرآب زمان تقسیم آب برروی جویها را به میزان درست ، بدست می آورده است. بعبارت دیگر پنگ خانه محلی بوده که در آن فردی توسط پنگ ، آب را بین جویهای باغات تقسیم می کرده است . این نوع زمان سنجی و تقسیم را می توان نوعی ساعت آبی به حساب آورد . ساختمان مربعی شکل این پنگ خانه اطاقی شبیه چهار طاقی های قدیمی است و از خشت و گل می باشند که هنوز دو تای از آن در بوستان محمد آباد که پر از چنارهای بلند بوده ودر غرب ، جنوب غرب و جنوب شهر قرار دارد ، وجود دارند. در بوستان محمد آباد تعدادی آب انبارهای تخم مرغی شکل و حوضهای آبی مشابه پنگ خانه ها که در آنها آب زلال جهت شرب کشاورزان و باغبانان جمع شده است ، به چشم می خورند.
12- هفت لت در ابتدای ورود آب 17 رشته قنات به شهر (امیرآباد فعلی ) واقع شده و در آن آب به هفت لت ( هفت جوی) مساوی تقسیم می شده است. طول آن بیش از سه متر می باشد که از سنگ های کوههای شمال شهر پس از ساخته شدن ، به این محل آورده شده است. در ضمن دو تا پنج لتی نیز بر روی جویهای دیگر در شهر قرار دارد که آنها نیز از سنگ ساخته شده است.
13- دیوارهای بلند یخچال های متعدد شهر جزء یکی از آنها که در کوچه خواجه نصیر نبش خیابان شهدا واقع شده همگی از بین رفته اند. این دیوار که از نوع دیوارهای قدیمی هفت چین می باشد دارای ارتفاعی بیش از 6 متر بوده و چون 4 طرف یخچال چنین دیوارهایی وجود داشته لذا آبی که در زمستان در آن می ایستاده یخ زده و این کار چند بار تکرار می شده است اوایل تابستان ، یخ موجود توسط یخ فروش برای عرضة به بازار انتقال می یافته است.

خانه مهرپرور(موزه مردم شناسی نجف¬آباد)
موقعیت: نجف¬آباد ،خیابان امام خمینی، کوچه شهید باستانی
مشخصات بنا: خانه مهرپرور دارای عرصه¬ای به مساحت حدود 360 متر مربع است. این خانه به سبک کردی بنا شده و مجموعه فضاها در قالب یک فرم مستطیل شکل در دو طرف حیاط وسیعی جای گرفته که دارای دو جبهه اصلی شمالی و جنوبی است. بر اساس سبک معماری( دو جبهه¬ای شمالی-جنوبی)، شیوه انواع طاق¬بندی¬ها، شکل و نحوه گسترش پلان مرکزی، نوع تزیینات پیش ساخته آجری، سقف تخت و تیرپوش و کاربری¬های فضاهای جبهه شمالی و زیرزمین خانه، قدمت آن را بیش از 100 سال نشان می دهد. تنها ورودی بنا در قسمت جنوب غربی واقع شده که بوسیله هشتی - با طاقی به روش رومی- فضای خارج را به حیاط خانه مرتبط می¬سازد. حیاط متشکل از حوض سنگی لچکی با دو قوس کند و دو باغچه قرینه آن است. تالار اصلی و شاهنشین به همراه دو اتاق سه دری در طرفین فضاهای چیده شده در جبهه شمالی می¬باشند. چهار ستون چوبی با پایه¬ستون سنگی و مقطعی مربع سقف مرتفع ایوان شمالی بنا را بر دوش دارند. پنجره¬های دو اشکوب هلالی شکل، طاق نماهای متعدد سه دری¬ها، درهای چوبی مشبک با گره¬های قاب¬بندی طرح اسلیمی، گره¬های کنگره¬ای جفت، رخبام تزیین شده با آجرهای قالبی موسوم به سرلوح یا کله گرگی، ازاره¬هایی از جنس کاشی فیروزه¬ای و نمایی از سنگ پاکتراش از زیبایی¬های بنا به حساب می¬آیند. زیرزمین خانه در ضلع شمالی با جرزهای قطور و سقفی از نوع پوشش گنبدی خفته و متفاوت با فضای فوقانی خود شامل مطبخ، حوضخانه با دو دهلیز با تاق گهواره¬ای است.
تاریخ ساخت بنا را می¬توان متعلق به اواخر دوره قاجار و اوائل پهلوی اول دانست شهرداری نجف آباد در سال1393 نسبت به بازسازی و بهسـازی این خانه تاریخی اقدام کرد و پس از آن این مجموعه را به موزه مردم شناسی شهر نجف آباد تبدیل نموده است. این مجموعه شامل موزه مردم شناسی اسناد و موزه آثار باستانی می باشد.

خانه مهرپرور(موزه مردم شناسی نجف¬آباد)
موقعیت: نجف¬آباد ،خیابان امام خمینی، کوچه شهید باستانی
مشخصات بنا: خانه مهرپرور دارای عرصه¬ای به مساحت حدود 360 متر مربع است. این خانه به سبک کردی بنا شده و مجموعه فضاها در قالب یک فرم مستطیل شکل در دو طرف حیاط وسیعی جای گرفته که دارای دو جبهه اصلی شمالی و جنوبی است. بر اساس سبک معماری( دو جبهه¬ای شمالی-جنوبی)، شیوه انواع طاق¬بندی¬ها، شکل و نحوه گسترش پلان مرکزی، نوع تزیینات پیش ساخته آجری، سقف تخت و تیرپوش و کاربری¬های فضاهای جبهه شمالی و زیرزمین خانه، قدمت آن را بیش از 100 سال نشان می دهد. تنها ورودی بنا در قسمت جنوب غربی واقع شده که بوسیله هشتی - با طاقی به روش رومی- فضای خارج را به حیاط خانه مرتبط می¬سازد. حیاط متشکل از حوض سنگی لچکی با دو قوس کند و دو باغچه قرینه آن است. تالار اصلی و شاهنشین به همراه دو اتاق سه دری در طرفین فضاهای چیده شده در جبهه شمالی می¬باشند. چهار ستون چوبی با پایه¬ستون سنگی و مقطعی مربع سقف مرتفع ایوان شمالی بنا را بر دوش دارند. پنجره¬های دو اشکوب هلالی شکل، طاق نماهای متعدد سه دری¬ها، درهای چوبی مشبک با گره¬های قاب¬بندی طرح اسلیمی، گره¬های کنگره¬ای جفت، رخبام تزیین شده با آجرهای قالبی موسوم به سرلوح یا کله گرگی، ازاره¬هایی از جنس کاشی فیروزه¬ای و نمایی از سنگ پاکتراش از زیبایی¬های بنا به حساب می¬آیند. زیرزمین خانه در ضلع شمالی با جرزهای قطور و سقفی از نوع پوشش گنبدی خفته و متفاوت با فضای فوقانی خود شامل مطبخ، حوضخانه با دو دهلیز با تاق گهواره¬ای است.
تاریخ ساخت بنا را می¬توان متعلق به اواخر دوره قاجار و اوائل پهلوی اول دانست شهرداری نجف آباد در سال1393 نسبت به بازسازی و بهسـازی این خانه تاریخی اقدام کرد و پس از آن این مجموعه را به موزه مردم شناسی شهر نجف آباد تبدیل نموده است. این مجموعه شامل موزه مردم شناسی اسناد و موزه آثار باستانی می باشد.